Sosyal Referans Alma Davranışı Yazısı Dizisi - 1

24 Kasım 2025 günü Özel Eğitim Kulübü'nün uzmanlara yönelik eğitim semineri vardı. Bu semineri Doçent Doktor Üzeyir Emre Kıyak verdi ve konusu "sosyal referans alma davranışını değerlendirme ve destekleme yolları"ydı. Bu seminerden aldığım notları bu yazı dizisinde sizlerle paylaşmaya çalışacağım.

İlk yazımda sosyal referans alma davranışının ne olduğunu tanımlamaya çalışacağım. İkinci yazıda sosyal referans alma davranışını değerlendirmeden bahsedeceğim ve son yazıda sosyal referans alma davranışını nasıl destekleyebileceğimiz ile ilgili notlarımı paylaşacağım. Hadi ilk yazımızla başlayalım.

Sosyal referans alma davranışı nedir?

Bir başkasının yüz, ses ve jest ifadesiyle uygulanan ve bireylerin davranışını belirsiz bir nesneye veya olaya doğru yönlendiren bir uyaran kontrolü biçimidir. Yani kısaca bir uyarana maruz kaldığınızda yanınızdaki güvenilir olan yetişkinden referans alma davranışınıza aslında sosyal referans alma diyebiliriz.

Örneğin tanımadığınız bir ortama girdiğinizde yanınızda güvendiğiniz bir arkadaşınız varsa onun jest ve mimiklerine göre hareket edip etrafınızdaki insanlara onun tavırlarına göre tepki verirsiniz. Çocuklarınız ne yapar? İlk defa gördüğü bir nesneye bakıp sonra size döner ve sizin yüz ifadenize göre o nesneye tepki verir. Her iki örnek de sosyal referans alma davranışıdır.

Bu tanımlamayla sosyal referans alma davranışıyla ortak dikkat çok yakınmış gibi görünebilir. Ancak sosyal referans almayla ortak dikkati birbirinden ayıran çok temel iki nokta var: Birincisi sosyal referans almada belirsiz uyaranın olması. İkincisi ise ebeveynin tepki vermesi. Her iki davranış da birbirlerini etkiler ancak birbirleri için ön koşul değillerdir.

Sosyal referans alma becerisinde pozitif ve negatif denemeler söz konusudur. Pozitif denemelerde ebeveynin olumlu bir dönüşü söz konusuyken negatif denemelerde ebeveynin olumsuz dönüşü söz konusudur. Pozitif denemeye bir örnek vermek gerekirse; eve henüz gelen bir misafirin güvenli olduğunu belli etmek üzere annenin gülümsemesi pozitif bir denemedir. Negatif denemeye; yerde yürüyen bir örümceği gören çocuğun annesinin yüzüne baktığında dokunmamasını belli eden negatif bir yüz ifadesinin olduğunu görüp uzaklaşması örneklendirilebilir. Negatif denemelerde ebeveyn kaşlarını çatar ve sonucunda çocuk o nesneden ya da uyarandan uzaklaşır. Pozitif denemelerde ise ebeveyn gülümser ve sonucunda çocuk o nesneye ya da uyarana yakınlaşır. Negatif denemelerde uzaklaşma, pozitif denemelerde yakınlaşma pekiştirilir.

Öğretimde pozitif ve negatif denemeler birlikte öğretilir ve karışık olarak sunulur. Hatta; hedef, nesne öğretme olmadığı için aynı nesneyi pozitif ve negatif denemeler için farklı oturumlarda kullanmak işlevsel olacaktır.

Sosyal referans alma becerisi neden önemli?

Sosyal referans alma becerisi dil becerilerini yordar, birçok beceri için anahtar davranış niteliğindedir. Güvenlik becerileri için ön koşul beceridir. Sosyal becerilerin yordayıcısı olması sebebiyle küçük yaşlarda desteklendiğinde ilerleyen dönemdeki sosyal becerilerdeki ilerlemenin daha hızlı olduğu görülmektedir.

Doçent Doktor Üzeyir Emre Kıyak seminerde, Norveç'te uyguladıkları çalışmaların sonucunda, sosyal referans alma davranışının ediniminin ardından konuşma olmayan bireylerde konuşma davranışının geliştiğini gözlemlediklerini belirtti.

Umarım faydalı, fikir veren ve sonraki öğrenme sürecinize motivasyonunuzu arttıran bir yazı olmuştur. Yazıyla ilgili ayrıntılı bilgi almak ya da değerlendirme, seans ya da danışmanlık desteği almak istediğinizde iletişim bilgilerimden bana ulaşabilirsiniz. Görüşmek üzere.