Öğrenmeye Hazırlık Becerileri ve Edinimi

Tam dokuz yıl önce bugün yayınladığım yazımı güncelleyerek sizlerle yeniden paylaşıyorum. Bu dokuz yılda edindiğim deneyimleri de ekleyerek daha kapsamlı olacağını düşünüyorum.  Hadi başlayalım.

Özel gereksinimli bireyler erkenden tanılanıp erkenden eğitime başladıklarında öğrenmeleri gereken ilk beceriler öğrenmeye hazırlık becerileridir.
Erkenden tanı konulmasa da eğitime henüz başlamış bir bireyin öğrenmeye hazırlık becerilerini edinmesi gerekmektedir. Masada oturmayan, sırasını almayan ya da beklemeyen bir çocuk ile ders yapılmasının ne kadar zor olduğuna hak verirsiniz, ders yapılsa bile öğrenmenin gerçekleşmesi için öncelikle çocuğun nasıl öğreneceğini bilmesi gerekmektedir.

Öğrenmeye hazırlık becerilerini temel olarak çocuğun öğrenmesini kolaylaştıran ve dikkatini derse/çalışmaya aktarmasına yardımcı olan beceri ve davranışlar olarak tanımlayabiliriz. Bu konuda aklınıza gelebilecek bütün davranışlar sıralanabilir.

Öğrenmeye hazırlık becerileri eğitime başlar başlamaz değerlendirilmeli ve desteklenmesi gereken davranışlar ivedilikle desteklenmelidir. Çünkü öğrenmeyi öğrenmemiş bir çocuk ile ders yapılamaz, yukarıda da belirtmiştim. Bu becerilerin edinimi ne kadar hızlı ve kalıcı yapılırsa o kadar sağlam bir öğrenim yaşamı söz konusu olur. Hatta arttırıyorum; özel gereksinimli çocuklar için bu dönem ne kadar verimli geçirilirse ilerleyen yıllardaki günlük yaşama uyum o kadar başarılı olur.

Öğrenmeye hazırlık becerilerinin es geçilmesi, ilerleyen dönemlerde çocukların ders ile oyunu karıştırma, ders esnasında problem davranışlar sergileme, okul ve sınıf kurallarına uyumda sorunlar yaşama gibi problemlere sebep olabilir. Bu nedenle eğitime başlamadan önce öğrenmeye hazırlık becerilerinin tamamının edinilmiş olduğundan emin olunması gerekmektedir.

Değerli özel eğitimci arkadaşlarım ise bu becerileri çocukların performansına göre basamaklandırarak çalışmalarını bireyselleştirirlerse daha hızlı ve kalıcı bir edinim elde etmiş olurlar. Ben bazen sekiz-dokuz yaşında çocuklarla bu becerileri tekrar çalışmak durumunda kaldım. Bunun sebebi ise daha önce hiçbir öğretmenin görmediği bu çocukların zamanlarının, özel eğitim bilgisi olmayan kişilerce harcanması. Yaş ne kadar ilerlerse bu becerilerin edinimi de o kadar zor oluyor. Ben öğrenmeye hazırlık becerilerinin bazılarını sizin için sıraladım:

1. Bekleme: Ders/etkinlik boyunca masada oturarak bekleme davranışı istediğimiz süre kadar gösteriyor olmasıdır.
2. Adına tepki verme: Adını herhangi bir yerden (çocuğun sağından, solundan, arkasından, uzaktan gibi), herhangi bir ortamda söylediğinizde dönerek sizinle göz kontağı kurmasıdır.
3. Göz kontağı: Konuştuğunuzda ya da karşısına geçtiğinizde sizin gözünüze bakmasıdır.
4. Sıra alma: Sıra alıp vermeye dayanan davranışları sergilemek için sıra ona geldiğinde görevini yapması ve sırası bitince sırayı verip sıra kendine gelene dek beklemesidir.
5. Taklit etme: Büyük ve küçük kas becerileri, yüz ifadelerini ve en sonunda da ses ve kelime taklitlerini yapabiliyor olmasıdır. Burada öğrenme için temel kas becerilerini taklidini yeterli görebiliriz.
6. Eşleme: Sırasıyla nesne-nesne, nesne-resim, resim-resim, renk ve şekil eşleme yapabilmesidir.
7. Dinleme: Yetişkin ya da öğretmen konuşurken çocuğun bakışları ya da vücut hareketleri ile dinlemesidir.
8. Yönerge takip etme: Sırasıyla tek basamaklı, iki hareket bildiren, üç ve daha fazla eylem bildiren yönergeleri yerine getirmesidir.
9. Pekiştireç kabul etme: Her çocuk ödülün ödül olduğunun farkında değildir. Farkında olmayan çocuklarda ödülün ne olduğu, neden verildiğiyle ilgili çalışmalar yapılması gerekmektedir.
10. Ders/etkinlik boyunca dikkatini etkinlik üzerine tutabilme ya da etkinliği tamamlama: Dikkat süresinin bir öğretim oturumu için yeterli uzunlukta olmasıdır.
11. Ortak dikkat: Ders esnasında öğretmenle beraber aynı nesne ya da konuya dikkatini yöneltmesidir.
12. Nesne, ses ve kişi takibi: Konuşan, hareket eden, ses çıkaran nesne ve insanları takip etmesidir.
13. El-göz koordinasyonu: Elleri ile yapması gereken becerilerde koordine olması davranışlarını içerir.
14. Sosyal referans alma: Bir çocuk yeni bir durumla, yabancı bir nesneyle veya belirsiz bir yönergeyle karşılaştığında; ne yapacağını anlamak için yetişkinin yüz ifadesine, ses tonuna veya jestine bakıyorsa öğrenmeye açık demektir. Bu, çocuğun bilgi kaynağı olarak sizi seçtiğini gösterir. Bu da öğrenmenin temelini oluşturur.

Kısa bir not: Sıralamayı rastgele yaptım, bu sırada çalışılacak diye bir kural yok. Öncelik sırasına göre bunu özel eğitimciniz belirleyecektir.

KAYNAK
2010-2011 Zihinsel Engellilere Kavram Öğretimi Dersi Ders Notlarım (Dr. Bahar Keçeli-Kaysılı, Ankara Üniversitesi)
2009-2010 Uygulamalı Davranış Analizi Ders Notlarım (Prof. Dr. Bülbin Sucuoğlu, Ankara Üniversitesi)
Özel Eğitim Kulübü Kasım-2025 ayı semineri (Doç. Dr. Üzeyir Emre KIYAK, Uşak Üniversitesi)