Güncel Sorun: Ekran Süresi

Merhaba. bu haftaki konum sizin önerilerinizle şekillendi. Her ay üç tane konu işleyeceğimi ve sizlerden önerileri kabul edebileceğimi söyledikten sonra yoğun şekilde talep edilen konu ekran ya da telefon bağımlılığı oldu. Burada ben "psikiyatrik bir vaka" olarak bağımlılık konusundan ziyade; bu seviyede olmayan bir ekran bağımlılığından bahsetmek istiyorum. Daha doğrusu buna yönelik önerilerde bulunmak istiyorum. Kendin için daha ileri seviyelerde bir bağımlılıktan söz ediyorsan bu yazıyı okumak yerine doğrudan yüz yüze profesyonel bir destek almakta fayda olduğunu düşünüyorum.

Her yazımda olduğu gibi bu yazımda da üç mesleğimle ilgili temel noktalara değinmeye çalışacağım. Her bir mesleğimle ilgili değindiğim başlıklar farklı olacağından sana farklı prensipler açısından farklı sorular sorduracak bir yazı olmasını hedefliyorum.

Bir psikolojik danışman gözüyle ekran bağımlılığı

Teknoloji çağında herhangi bir ekran olmaksızın hayatı sürdürmek ya da günlük yaşantıyı ve profesyonel yaşantıyı bu şekilde devam ettirmeye çabalamak bence yersiz bir hareket. Ancak ekran ve ekran olmayan diğer zamanlar konusunu sağlıklı şekilde ayırt etmek ve ekrandan kendimizi maruz bıraktığımız uyaranları doğru şekillendirmek. Eğer bahsettiğim bu zaman yönetiminde zorlanıyorsan ve ekrandan maruz kaldığın uyaranlar senin bireysel yaşantını olumsuz yönde etkiliyorsa burada başlangıç seviyesinde bir ekran bağımlılığından ya da ekran kaynaklı olumsuz duygusal süreçlerden söz edilebilir.

Yüzeysel bir şekilde ekrandan uzak kalmak için uygulayabileceğin teknikleri burada sıralamayı düşünmüyorum. Daha kesin ve uygulayıcısı olduğunu Bilişsel Davranışçı Terapinin de bakış açısını içeren bir önerim var sana. Ekranı hangi amaçla kullandığını gözlemleyerek işe başlayabilirsin. Örneğin ben hem kişisel hesabımla hem de profesyonel hesabımla sosyal medyayı yoğun kullanan biriyim. Son dönemde özellikle YouTube kanalımı açmamla birlikte gelen takipçi sayısını kontrol etmek için ekran süremi arttırdığımı fark ettim. Burada hedefim ekran süremi arttırmak değil takipçi artışından sağladığım dopamini sık sık hissetmek. Bunu fark ettikten sonra YouTube kanalının takipçilerini kontrol etmek için ve bu dopamini almak için günde belirli saatler vermeye başladım kendime. Bu örnek üzerinden sen de ekranı hangi amaçla kullandığını, oradan hangi uyaranları elde ettiğini görerek bunun üzerine düşünüp, sonrasında uyuşmayan bir davranış bulup onu uygulayabilir ya da kendini sınırlandırma yoluna gidebilirsin. Ama önce ekran sana ne vadediyor ve senin hayatında neyin yerini dolduruyor bunu keşfetmekte fayda var.

Bir aile danışmanı gözüyle ekran bağımlılığı

Yukarıda da bahsettiğim gibi aslında teknoloji çağında her birimizin elinde bir ekran hatta birkaç ekran olması çok doğal. Ancak ailede ebeveyn, ailenin yetişkinleri olarak çocuklarına ekranı nasıl daha sağlıklı kullanacakları konusunda model olmalıdırlar. Sağlıklı aileden, ekran süresinin sınırlı olduğu ve iletişimin daha yüz yüze gerçekleştiği akşam saatleri bekleriz. Şunu anlayabiliyorum: Okuldan ya da işten geldikten sonra tamamen her şeyi durdurup ekranda bir şeyleri kaydırarak boş vakit geçirmek istiyor olabiliriz. Ancak bu vaktin akşamımızın ne kadarını aldığını ve ilişkilerimizin ne kadarını kapladığını iyi fark etmek gerek.

Öte yandan ekrandan maruz kaldığımız uyaranları da doğru seçme konusunda mutlaka aile fertlerinin dikkat etmesi gerekiyor. Şiddet içeren ya da cinsiyetçi, ırkçı ya da nefret söylemi içeren uyaranlara çok maruz kalan bireyler bunları normalleştirir ve bunlara maruz kaldıklarında ya da maruz kalan insanlar gördüklerinde hak aramak yerine herhangi bir şey yapmamayı tercih edebilirler. Bu nedenle çocuklara ya da genel olarak hepimize normalleştirmek için cinsiyetçi olmayan, daha barışçıl ve iyilik söylemleri içeren uyaranları "tükettirmek" daha doğru. Burada yine ailenin yetişkinleri olan ebeveyne rol düştüğünü vurgulamama gerek yok sanırım.

Bir özel eğitim öğretmeni gözüyle ekran bağımlılığı

Özel gereksinimli bireyler için ise bu konu biraz daha farklı bir boyut içeriyor. Biz özel eğitim öğretmenleri, özellikle zihinsel yetersizliği ve dikkat eksikliğinin eşlik ettiği özel gereksinim tiplerinde dikkat süresini ilmek ilmek işler ve bireylerin yaşına uygun hale getirmeye çalışırız ki daha iyi öğrensinler ve daha iyi öğrenmeyi öğrensinler. Ancak herhangi bir ekrana uzun süre maruz kaldıklarında ilmek girmek işlenen bu dikkat süresi giderek kısalır ve daha sonrasında bireyin öğrenmemesine ve öğrenmeyi öğrenme davranışlarında gerilemesine sebep olur.

Sıklıkla özel gereksinimli bireylerde gördüğümüz durum, problem davranışları sönsün diye paylaşılan ekranlar olmakta. Bireyler bu ekranlara nasıl ulaşacaklarını bildiklerinden problem davranışları ya arttırarak ya da çeşitlendirerek ekranlara ulaşmaya çalışmaktalar. Aileler de bu tuzağa düşerek ekran maruziyetine sessiz kalmaktalar ve "Yeter ki problem davranışlar ortaya çıkmasın!" diye çocuklarına telefon ya da tablet vermekteler. Burada sıkı bir uygulamalı davranış analiziyle çok güzel sonuçlar elde edilebilecekken; çocuğun eline verilen iplerle süreç içinden çıkılamaz bir hale gelebilir. Bu nedenle naçizane önerim; böyle bir durumun söz konusu olduğunu ve çocuğunuzun ekran süresinin artık kontrolden çıktığını düşünüyorsanız mutlaka bir özel eğitim öğretmeninden ya da uygulamalı dermiş analizi konusunda uzman bir profesyonelden destek almanız.

Üç mesleğimin üçü ile bu konuya baktığımda özellikle altını çizmek istediğim konular bunlardı. Umarım sana fikir veren ve sonraki okumalarında daha farklı konulara eğilmeni sağlayan bir yazı olmuştur. Soru, görüş ve önerileri için iletişim bilgilerimden bana ulaşabilirsin, görüşmek üzere.